Tượng nhà mồ Tây Nguyên: Nguy cơ chỉ còn trong hoài niệm

đăng 05:22, 2 thg 3, 2011 bởi Admin VINACOM Garden   [ đã cập nhật 00:59, 13 thg 8, 2012 ]

Các nhà nghiên cứu nghệ thuật từng khẳng định: Tượng nhà mồ thể hiện là một nét văn hoá độc đáo, có ý nghĩa nhiều mặt cho các nhà nghiên cứu hiểu thêm về tâm hồn, quan niệm sinh tồn của người Tây Nguyên. Thế nhưng sự mất mát tượng nhà mồ đang có nguy cơ phổ biến.

Cách đây 5 năm, khu tượng nhà mồ nổi tiếng nhất Đắc Lắc ở Bản Đôn chỉ sau một đêm  đã bị kẻ trộm dùng cưa cắt ngang mặt đất lấy đi hàng chục bức tượng gỗ. Trong đó đáng tiếc nhất là các bức tượng đàn ông, đàn bà với các "công cụ" sinh tồn được mô tả một cách trần trụi, với các đường rìu, nhát dao rất sần sùi, nhưng rất độc đáo, được nhiều du khách nước ngoài đến đây rất thích thú và đánh giá cao về nghệ thuật chạm khắc dân gian Tây Nguyên. Vụ mất trộm này là một cú sốc lớn cho người dân Bản Đôn và những ai yêu nghệ thuật dân gian Tây Nguyên.

Cuối tháng 5.2006 trở lại khu nhà mồ này, chúng tôi thấy một số tượng nhà mồ mới mang hình voi, hình công... nhưng cách thể hiện đã khác trước rất nhiều: Được đẽo gọt trơn tru theo kiểu tượng được bày bán trong các cửa hàng. Khu nhà mồ này giờ đây đã có nhiều những ngôi mộ xây bằng gạch theo kiểu của người Kinh được quét vôi hoặc sơn xanh, sơn đỏ. Ông Y Thơng Kđoh - Trưởng buôn Trí A - buôn lớn nhất của vùng Bản Đôn - nói: "Thời Y Thu (tức Khun Su Nốp, Vua săn voi cuối thế kỷ 19) cả vùng này có tới hơn 5 chục người biết cầm cái rìu, con dao làm ra cái tượng nhà mồ.

Cái tượng nào nhìn vào cũng thấy như nó đang sống. Còn bây giờ ở đây chỉ còn 2 người là Ma Pun (65 tuổi) và Ma Thơ (67 tuổi) biết làm cái tượng nữa thôi. Nhưng cái tượng làm bây giờ mình nhìn mãi, nhìn mãi mà vẫn thấy im lặng không thấy nói với mình được điều gì. Nên mình không thích. Bọn thanh niên cũng không thích". Và Y Thơng đã giải thích cho tôi về "vẻ đẹp" của tượng nhà mồ: Tượng chim công là để ca ngợi vẻ đẹp của người chết, để làm vui cho linh hồn của người đó. Tượng ngà voi là để ca ngợi sức mạnh, lòng dũng cảm của người chết khi đang sống, đồng thời cũng là vũ khí bảo vệ cho linh hồn người chết. Tượng đàn ông, đàn bà với các "công cụ" sinh tồn là để khuyên con cháu phải biết tiếp nối sự phát triển của dòng tộc mình... Nhưng tượng làm bây giờ đã không biết cất lời.

Không chỉ ở Bản Đôn mà ở các vùng khác thuộc tỉnh Đắc Lắc, tượng nhà mồ cũng còn lại rất ít, thậm chí có những khu nghĩa trang của đồng bào hoàn toàn không còn thấy tượng nhà mồ mà chỉ thấy san sát các ngôi mộ xây theo kiểu của người Kinh.

Ông Y Thơng cũng cho rằng: "Tượng nhà mồ bây giờ ít, một phần cũng do việc tìm cây gỗ để đẽo tượng cũng khó khăn hơn trước. Mặt khác, theo tập tục để được đặt tượng bên nhà mồ phải có ít nhất một con heo lớn, hoặc một con bò để cúng thần linh... trong lúc đời sống hàng ngày của nhiều bà con đang gặp nhiều khó khăn, nên đành bỏ luôn tục đẽo tượng nhà mồ. Chỉ còn lại rất ít gia đình khá giả, muốn giữ lại phong tục xưa thì họ vẫn đi tìm thuê nghệ nhân đẽo tượng, nhưng chi phí cho việc này tốn kém hơn ngày trước rất nhiều".

Cách đây 2 năm, một vị lãnh đạo ngành văn hoá của một tỉnh Tây Nguyên đã có ý tưởng tổ chức một cuộc thi đẽo tượng nhà mồ với quy mô cấp tỉnh, nhằm phát hiện các nghệ nhân giỏi, từ đó mở các lớp học đẽo tượng để bảo tồn nét văn hoá độc đáo của Tây Nguyên. Nhưng không hiểu vì lý do gì ý tưởng rất hay đó đã không thực hiện được...

Cứ theo đà này, một số người yêu thích nghệ thuật điêu khắc Tây Nguyên cho rằng: Chỉ khoảng 10 năm nữa tượng nhà mồ Tây Nguyên chỉ còn trong hoài niệm.

Đặng Bá Tiến (báo Lao Động)

Comments